"İki yıl içinde işim var mı?"
Bu soruyu kimse cevaplayamıyor. Cevaplayan da genellikle bir şey satıyor.
Ama cevaplanabilir bir soru var: kurumda senin ne yaptığın görünüyor mu? Bu yazı o soruyu ve karşılığını anlatıyor.
Tahmin satın alma
Meslek listeleri, yüzdeler ve yıl öngörüleri her hafta çıkıyor. Hiçbirinin doğrulanmış bir dayanağı yok.
Bunları okumak bir bilgi vermiyor, bir his veriyor. His de karar üretmiyor; genellikle erteletiyor.
Bu yazıda da tahmin yok. Tahmin yerine kontrol edebildiğin şeyler var.
Kontrol edebildiğin şey de aslında dar: hangi işi yaptığın, o işin görünür olup olmadığı ve nasıl yaptığını anlatabilip anlatamadığın.
Üçü de bugün çalışılabilir şeyler. Tahminin böyle bir özelliği yok.
Tahminin bir zararı da var: erteletiyor. "Nasılsa belli değil" cümlesi, bugün yapılabilecek işi de durduruyor.
Kesilen şey görünmeyen iş
Her daralma döneminde aynı örüntü çıkıyor. Ne yaptığı görünmeyen iş, gerekliliği tartışılamadığı için ilk kesilen oluyor.
Bu, o işin gereksiz olduğu anlamına gelmiyor. Anlamı şu: kimse onun ne olduğunu anlatamıyor.
Kendi işine bir yabancının gözüyle bak. Ne ürettiğini, kime gittiğini ve olmazsa ne bozulacağını bir sayfada yazabiliyor musun?
Yazamıyorsan bu bir eksiklik değil, bir başlangıç. Çoğu beyaz yakalı işin tarifi hiç yazılmamış oluyor.
Yazdığında da bir şey fark ediyorsun: işinin bir kısmı gerçekten tekrar eden bir iş, bir kısmı ise senin yargın.
Bu ayrım bütün yazının dayandığı ayrım. İki kısım aynı şey değil ve aynı geleceğe de sahip değiller.
Vazgeçilmezlik bir söz
"Vazgeçilmez ol" tavsiyesi iyi niyetli ve boş. Kimse kimseyi vazgeçilmez yapamıyor.
Daha dürüst bir hedef var: değiştirilmesi pahalı olmak. Bu ölçülebilir bir şey ve kurulabiliyor.
Değiştirilmesi pahalı olan kişi, kurumda başkasının bilmediği bir bağlamı taşıyan kişi. Müşterinin geçmişi, kararın gerekçesi, hangi istisnanın neden konduğu.
Ama bu bilgi yalnız senin kafandaysa kurum için bir risk, senin için bir tuzak oluyor. Kimse seni terfi ettirmiyor çünkü yerini dolduramıyor.
Yazıya dökülmüş bağlam ise farklı çalışıyor: hem sen yükselebiliyorsun hem de o işi kuran kişi olarak anılıyorsun.
Kurum içinde en dayanıklı konum da bu: bir işi kuran kişi olmak. Kurulan iş devam ederken adın onunla birlikte anılıyor.
Araç bilgisi altı ayda yayılıyor
Yeni bir araç öğrenmek bugün bir fark yaratıyor. Altı ay sonra yaratmıyor.
Kalıcı olan şey aracın adı değil, onu hangi karara bağladığın. "Şu raporu şu araçla yazıyorum" bir bilgi; "şu raporda hangi yorumun kaynak istediğini şu kontrol listesiyle ayırıyorum" bir yöntem.
İkincisi araç değiştiğinde de duruyor. Birincisi araçla birlikte eskiyor.
Bu yüzden öğrenmeyi araç etrafında değil görev etrafında kur. Görev seçmek araç seçmekten önce geliyor.
Öğrendiğin şeyin kalıcı olup olmadığını da tek soruyla anlıyorsun: araç yarın kapansa bu bilgi sende kalır mı?
Cevap hayırsa öğrendiğin şey bir kullanım kılavuzu. Evetse bir yöntem. İkisi de gerekli ama aynı ağırlıkta değil.
Yöntemini yazıya dök
Kendi işinden tek bir görevi seç ve dört satır yaz: girdi ne, çıktı ne, kabul koşulu ne, kim kontrol ediyor?
Bu dört satır bir yöntem kartı. Yazılmış hâli senin işini hem devredilebilir hem anlatılabilir yapıyor.
Devredilebilir olmak riskli görünüyor ama tersi doğru. Devredilemeyen iş, sahibiyle birlikte sıkışıyor.
Kartı ikinci kullanımda sına. Başka biri okuyup uygulayabiliyorsa yöntem gerçekten kurulmuş demektir.
Sınamayı da gerçekten yap. Kafanda "anlaşılır" görünen tarif, başkasının elinde çoğu zaman eksik çıkıyor.
Üç ayda üç kart biriktiğinde elinde anlatılabilir bir çalışma sistemi oluyor. Bu sistem, bir araç listesinden çok daha güçlü bir zemin.
Ölç ve göster
Yaptığın işi anlatmanın en kısa yolu ölçmek.
Tek bir görevi seç: önceki durum, yeni yöntem, süre ve kalite sonucu. Sonuna da bir karar ekle. Kazancı doğru ölçmenin yolu ayrı bir rehberde duruyor.
Ölçülmüş tek bir görev, "ben yapay zekâ kullanıyorum" cümlesinden çok daha ağır basıyor.
Bu kayıt kurum içinde de dışarıda da işine yarıyor. Görüşmede anlatılan bir beceriyle gösterilen bir kayıt aynı şey değil.
Kaydı biriktir de. Üç ayda üç ölçüm, tek bir ölçümden çok daha güçlü bir anlatı kuruyor.
Ölçümü abartma da. Küçük ve dürüst bir sonuç, büyük ve doğrulanamayan bir iddiadan güçlü.
Abartılmış bir sayı ayrıca sınanıyor da. Sorulduğunda dayanağını gösteremediğin bir rakam, anlattığın her şeyi zayıflatıyor.
Yargın nerede duruyor
Modelin yapamadığı şeyi bulmak için listelere bakmana gerek yok. Kendi haftana bak.
Hangi kararı verirken bağlam kullanıyorsun? Hangi cümleyi yazarken "bunu böyle söyleyemem" diyorsun? Hangi istisnayı neden koyduğunu yalnız sen biliyorsun?
Bunlar senin yargının durduğu yerler. Ve bu yerler bir araçla dolmuyor.
Yargını görünür kılmak da bir iş. Kararın gerekçesini yazmak, kararın kendisi kadar değerli oluyor.
Yazılmamış yargı, kurum içinde tesadüf gibi görünüyor.
Yazıldığında ise bir yetkinliğe dönüşüyor. "Bu kararı şu üç sebeple böyle veriyorum" cümlesi, öğretilebilir bir şey.
Tekrar eden işi bilerek devret
İşinin tekrar eden kısmını korumaya çalışmak en riskli hamle.
O kısım zaten en kolay devredilen kısım. Korumaya çalıştığında hem zamanını kaybediyorsun hem de değerini yanlış yere bağlıyorsun.
Bilerek devrettiğinde ise iki şey kazanıyorsun: zaman ve o akışı kuran kişi olma konumu.
Devrederken de sınırı sen çiziyorsun. Hangi adım otomatik ilerliyor, hangisi senin onayınla ilerliyor?
Bu sınırı çizen kişi, akışın sahibi oluyor. Çizmeyen kişi ise akışın bir adımı.
Sınırı çizmek ayrıca sorumluluğu da netleştiriyor. Bir şey yanlış gittiğinde kimin baktığı belli oluyor ve bu belirlilik seni koruyor.
Kurumda ilk soran ol
Çoğu kurumda veri sınırı, onaylı ortam ve yetki soruları henüz cevaplanmamış.
Bu soruları soran kişi olmak görünürlük kazandırıyor ve kimseyi rahatsız etmiyor. Aksine, birinin sormasını bekleyen bir boşluk oluyor.
Sorarken dar sor: hangi görev, hangi veri türü, hangi ortam, hangi çıktı? Sınırı koruyarak öğrenmenin yolu ayrı bir rehberde.
Aldığın cevabı da yaz ve paylaş. Bu tek hamle, seni kurumda o konunun adresi yapıyor.
Adres olmak, unvandan daha dayanıklı bir konum.
Unvan değişiyor, ekip değişiyor, yapı değişiyor. Bir konunun kurumda kime sorulduğu ise çok daha yavaş değişiyor.
Kim için
Günü rapor, analiz ve yazışmayla geçen ve bu soruyu kendine soran herkes için.
Kariyer garantisi arayan için değil. Burada garanti yok; kontrol edebildiğin şeyler var ve listesi kısa.
Sektör tahmini arayan için de değil. Bu yazı ne olacağını söylemiyor, ne yapılabileceğini söylüyor.
Bugün yapılacak tek şey
Tahmin okuma.
Kendi işinden tekrar eden tek bir görevi seç ve dört satırını yaz: girdi, çıktı, kabul koşulu, kontrol.
Sonra bu haftanın içinde bir kez uygula ve süreyi kaydet. Elinde iki şey oluyor: bir yöntem ve onu anlatan bir kayıt. İkisi de iki yıl sonra da duruyor.